[WOWTIMES - VIETKINGS] Trò diễn kéo song tại Phú Thọ: Nét đẹp văn hóa dân gian độc đáo vùng Đất Tổ - Top các di sản tiêu biểu tại 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.50)

Hương Canh là tên gọi chung của ba làng Hương Canh, Ngọc Canh, Tiên Canh của thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ). Hương Canh có tên nôm là Kẻ Cánh, chữ “Cánh” lấy từ tên sản vật địa phương là giống lúa Gié Cánh nổi tiếng xưa kia. Địa danh Hương Canh không chỉ nổi tiếng với những công trình kiến trúc nghệ thuật đồ sộ có giá trị lịch sử và thẩm mỹ cao mà còn là nơi lưu giữ, trao truyền những di sản văn hóa phi vật thể như ẩm thực, lễ hội, tri thức dân gian… 

Một trong những sản phẩm văn hóa tinh thần ấy không thể không nhắc tới trò diễn Kéo song – một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc, thể hiện tinh thần tập thể, tính kỷ luật, sức mạnh đoàn kết của cả cộng đồng, ý chí vươn lên giành chiến thắng, rèn luyện thể chất, sức mạnh dẻo dai, sự khôn ngoan mưu trí và sức chịu đựng của con người, giúp con người phát triển toàn diện về trí, đức, tài, nghệ. Trò chơi kéo Song bắt nguồn từ việc lực lượng thủy quân của Ngô Quyền sử dụng dây Song kéo điều chỉnh tốc độ của chiến thuyền sao cho phù hợp với thời gian dâng, hạ của thủy triều trên sông Cánh của các tướng lĩnh thời kỳ chống quân Nam Hán. Chiến thuật này đã góp phần giúp đại quân của Ngô Quyền giành thắng lợi trước quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Từ đó, trò kéo Song được đưa vào tập quán sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương.

Lễ hội Kéo song từ lâu đã trở thành một nét văn hóa dân gian truyền của người dân Phú Thọ

Ngày nay, trò kéo song được thực hiện từ mồng 3 đến mồng 5 tháng Giêng, tại Đấu trường Kéo song do chính quyền thị trấn Hương Canh (nay là xã Bình Nguyên) tổ chức. Đấu trường là bãi đất dài khoảng 150m, rộng chừng 20m, được xây dựng kiên cố song song với sông Cầu Treo, bên đường quốc lộ số 2. Ở giữa chiều dài bãi chôn một trụ cột lim cao 1m. Trên thân cột, cách mặt đất chừng 80cm, đục một lỗ tròn xuyên qua, to bằng miệng chén để luồn dây song. Hai bên trụ cột đào hố cho từng cặp đấu thủ ngồi, vừa có chỗ duỗi thẳng cả hai chân, đạp hết sức vào thành hố. Hố nọ cách hố kia 1,5m. Chung quanh đào hào sâu 1m, rộng 4m, khơi nước sông vào thành rãnh ngăn cách, không cho khán giả chen lấn tới bãi sới.

Toàn cảnh nơi tổ chức Lễ hội Kéo song tại xã Bình Nguyên

Dây song dùng để kéo phải chọn dây song mật, đốt (long) dài đều, gốc và ngọn tương đối bằng nhau, không bị sâu đục, không cụt ngọn, có độ dài từ 50-70m, đường kính 4-5cm. Dây song lấy về được đưa vào đình Hương Canh làm lễ trình thánh rồi đặt lên giá đỗ phía bên trái đình. Trước kỳ hội khoảng 7-10 ngày, dây song được ngâm xuống giếng nước để tăng độ dẻo trước khi mang ra kéo.

 

 

 

 

Vào ngày hội, các đội thi tập trung tại miếu thờ tổ thần ở khu vực mình. Những bậc trưởng lão thay mặt dân xóm, dâng lễ vật, thắp hương khấn cầu thần phù hộ thắng trận, sau đó các liên quân đến đình Hương kính lễ. Sau khi các đội thi và nhân dân có mặt đông đủ tại đấu trường, các đội vào thi đấu theo thứ tự đã bốc thăm trước đó, thi đấu kiểu vòng tròn tính điểm, tức là có 4 đội kéo song, mỗi đội phải kéo 3 lượt với các đội bạn, thành 12 trận, mỗi trận 3 hiệp, mỗi hiệp 20 phút. Đội nào kéo được 50cm qua lỗ cột là thắng. Kéo không đủ 50cm vẫn là hòa. Kỹ thuật kéo về cơ bản vẫn giữ như xưa. Người đứng giáp mỗi bên, tức là sát bên cột kéo song gọi là “Tướng”, thường là người to lớn, khỏe mạnh, nhanh nhẹn, đầy mưu trí và 2 “Sĩ”, một sĩ đứng giữ dây và một sĩ đứng cuối dây, nhận lệnh của tướng và thông báo tình hình trận địa với tướng bằng các kiểu phất cờ và thống nhất bí mật từ trước, để “bên kia” không giải được “mật mã” mới hòng thắng. Họ dùng nhiều “động tác giả”, “dĩ dật đãi lao”, “xuất kỳ bất ý”, làm đối tượng mệt mỏi, mất cảnh giác để “thừa thắng rút mạnh” giành chiến thắng.

 

 

 

 

Các màn thi đấu diễn ra đầy kịch tính

Trống hội thúc giục tinh thần

Nét độc đáo ở lễ hội kéo Song Hương Canh là người kéo song phải kẹp dây vào nách. Một người kẹp nách trái, một người kẹp nách phải, hai tay nắm cùng một khúc dây; lúc kéo, họ đạp thẳng chân vào thành hố, ngả mình ra. Hai người ngồi thành cặp, cộng lực để kéo. Động tác được phối hợp nhịp nhàng, nhanh nhạy, chính xác theo cờ hiệu của người chỉ huy. Vì vậy, trò chơi kéo Song vừa có tính tập thể, vừa thể hiện tinh thần đoàn kết, biểu dương sức mạnh và mưu trí của người dân trong vùng. Kế thúc lễ hội, Ban tổ chức trao 1 giải Nhất, 1 giải Nhì, 1 giải Ba, 1 giải Khuyến khích cho các đội tham gia thi đấu.

 

 

Mỗi trận đấu phải kéo dài đủ 3 hiệp, mỗi hiệp thi đấu 20 phút, nghỉ giải lao giữa các hiệp 15 phút. 

Kết thúc vòng tròn thi đấu, đội cao điểm nhất sẽ giành ngôi vô địch

Với những giá trị ấy, hội Kéo song ở thị trấn Hương Canh, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia số 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19 tháng 12 năm 2014. Đến tháng 12 năm 2015, trò Kéo song ở Phú Thọ cùng với kéo co ở Hà Nội, Bắc Ninh, Lào Cai chính thức được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Không chỉ là một trò chơi dân gian hấp dẫn, lễ hội Kéo song tại Phú Thọ còn là bức tranh sống động phản chiếu tinh thần thượng võ, sự gắn bó cộng đồng và bản sắc văn hóa lâu đời của cư dân vùng sông nước. Chính từ những giá trị ấy, lễ hội đã góp phần quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh Phú Thọ – mảnh đất giàu truyền thống và đậm đà bản sắc dân tộc.