[VIETKINGS-TOPPLUS] Thổ cẩm người Ba Na (Quảng Ngãi) – Hành trình tìm kiếm và đề cử TOP 100 quà tặng lưu niệm của 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.49)

Nghề dệt thổ cẩm của người Ba Na đã có từ lâu, được trao truyền từ đời này sang đời khác và duy trì cho đến ngày nay. Nghề dệt thổ cẩm đòi hỏi sự kiên trì, đôi bàn tay khéo léo cũng như sự sáng tạo của các nghệ nhân. Các thiếu nữ Ba Na từ lúc 12 - 13 tuổi đã bắt đầu được các bà, các mẹ cho đi rẫy hái bông, se sợi, dệt vải để may quần áo, chăn màn, các vật dụng bằng thổ cẩm dùng phổ biến trong đời sống thường ngày. Dệt thổ cẩm khi ấy được xem là tiêu chuẩn để đánh giá tài năng, sự khéo léo của người phụ nữ, nên đa phần phụ nữ Ba Na khi xưa đều rất khéo tay trong việc đan dệt, kéo sợi.

Để tạo thành tấm thổ cẩm đẹp mắt, công phu, người Ba Na trình tự thực hành qua nhiều bước. Ở giai đoạn chuẩn bị nguyên liệu, bông sau khi thu hoạch được phơi khô, loại bỏ hết tạp chất, tiếp tục lấy kén bông để tách bông ra khỏi hạt bằng dụng cụ cán bông (pơtă). Sau khi tách bông khỏi hạt, người Ba Na sử dụng dụng cụ bật bông (pơnĕnh) để làm cho bông tơi xốp, mịn màng hơn, thuận lợi khi xe thành sợi. Sau khi bông đã bật tơi xốp, người Ba Na sử dụng dụng lông nhím (so\ng khĕm) vón bông thành từng cục hình trụ tròn với chiều dài khoảng 20cm, rồi tiếp tục đưa bông vào dụng cụ xa kéo sợi (xiơ hoặc xia). Lúc này bông đã được xe thành sợi và cuộn vào thoi sợi.

 Bằng phương pháp làm thủ công truyền thống từ khâu xe bông, làm sợi, đến nhuộm màu, người phụ nữ Bana đã làm ra những sản phẩm thổ cẩm với các mẫu hoa văn đa dạng.

Trong quá trình nhuộm sợi, người Ba Na chuẩn bị các loại củ, cây trong tự nhiên để thực hiện, sau đó họ phơi sợi dưới bóng mát. Để thuận lợi trong quá trình dệt, người làm sợi tiếp tục cuộn tròn sợi như quả bóng bằng dụng cụ cuộn sợi. Trước khi đưa vào khung dệt (‘loong tanh) để dệt vải thổ cẩm, người Ba Na giăng sợi trên khung giăng sợi (‘loong Săr) theo số lượng chỉ nhất định, tương đương với khổ vải. Sau khi giăng sợi xong, đưa thảm sợi vào khung dệt để dệt vải thổ cẩm.

Các loại nguyên liệu nhuộm tạo nên các sắc màu truyền thống trên thổ cẩm độc đáo của người Ba Na.

Nghề dệt thủ công của người Ba Na ở Quảng Ngãi mới đã tạo ra những sản phẩm mang nét văn hóa độc đáo riêng có trong trang phục, không thể pha trộn với các dân tộc khác ở Kon Tum, là sự sáng tạo trong cách dệt hoa văn. Người Ba Na nơi đây vẫn duy trì cách dệt những hoa văn truyền thống, đồng thời sáng tạo nên những hoa văn, màu sắc mới nhưng không làm mất đi những giá trị cũ. Trong mỗi bộ trang phục khi khoác lên người đều mang những ý nghĩa riêng. Trang phục để mặc khi tham gia những nghi lễ thường được dệt tỉ mỉ, màu đỏ được sử dụng nhiều hơn và hoa văn cũng sặc sỡ hơn trang phục mặc thường ngày. Trong văn hóa mặc của người Ba Na, trang phục cũng đóng vai trò tạo ra sự phân cấp địa vị xã hội trong cộng đồng. Người giàu có, quyền thế thường mặc những trang phục có nhiều màu đỏ, còn tầng lớp bình dân thường mặc những trang phục có màu đỏ, đen, vàng pha trộn, người nghèo mặc trang phục màu đen nhiều hơn.

Tháng 2/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Nghề dệt thủ công truyền thống của dân tộc Bahnar tại tỉnh Kon Tum cũ, nay là Quảng Ngãi là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây được xem như lời khẳng định và tiếp thêm động lực cho những nghệ nhân nói riêng và người Ba Na nói chung trong công cuộc bảo tồn nghề truyền thống.

----------------------------------------------------------------------