[VIETKINGS-TOPPLUS] Sản phẩm huyền phách Hà Tiên (An Giang) – Hành trình tìm kiếm và đề cử TOP 100 quà tặng lưu niệm của 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.98)

Huyền là loại than đá có độ cứng bóng. Trong sách Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn viết, “… huyền phách sản ở trấn Hà Tiên, có khối lượng như đồng, sắc đen như sắt, người ta nói dùng nó có thể lánh được gió độc, tiện làm tràng hạt…”. Không ai còn biết chính xác được nghề “huyền” ở Hà Tiên có từ khi nào, chỉ biết rằng nghề chế tác “huyền” là nghề được khởi sinh tại Hà Tiên chứ không phải do từ nơi khác đem đến. Nhưng khi được hỏi đến vị tổ sáng lập ra nghề “huyền” Hà Tiên thì không ai còn nhớ , chỉ biết “hằng năm người thợ huyền cũng có lễ cúng tổ nghề vào ngày mùng 3 tết, một ngày giỗ chung của nhiều ngành nghề khác nhân đầu năm mới”.

Chế tác “huyền” là một nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống, các thao tác sản xuất đều bằng tay, dụng cụ tương đối đơn giản. Nghề thủ công này có mối quan hệ mật thiết với tiến trình thành lập đất Hà Tiên và quá trình giao lưu văn hóa ở vùng đất này. Muốn sản phẩm làm ra đạt yêu cầu chất lượng, đặc biệt là bóng, bền, đẹp, trước hết phải biết chọn gân, độ tuổi và màu sắc của huyền. Huyền đủ tuổi mới có màu đen bóng, cứng, mịn. Trong quá trình chế tác, ngoài việc sử dụng kỹ thuật, tài khéo léo và bí quyết gia truyền, các nghệ nhân còn phải có một niềm đam mê, biết cảm nhận cái đẹp mới có thể thổi hồn vào tác phẩm yêu thích của mình.  Huyền được phân thành ba loại: Huyền liền - loại quý nhất, sớ mịn, thuần chất; Huyền kẽm - lẫn tạp chất, khó chạm khắc; Huyền chấp - những mảnh vụn chắp nối, đòi hỏi kỹ thuật cao và tay nghề điêu luyện để không lộ vết ghép.

Thiếu nữ Hà Tiên đeo chuỗi hạt huyền
 

Muốn làm ra một chiếc vòng huyền “liền”, loại quý nhất trong ba dòng huyền, người thợ phải kỳ công ngay từ khâu chọn đá. Miếng huyền phải có sớ thịt đều, không lẫn tạp chất hay vết kẽm. Sau khi gọt phẳng mặt bằng dao mác, họ dùng compa vẽ hai vòng tròn đồng tâm rồi khoan lỗ chính giữa để xỏ lưỡi cưa, lấy phần ruột ra. Vòng được tạo hình bát giác, sau đó dũa tròn dần bằng da cá đuối, cá nhám, rồi mài mịn bằng các lớp giấy nhám. Lá chiều được dùng để đánh trơn và công đoạn cuối cùng, quan trọng nhất, là đánh bóng bằng dầu hiệu “Miroir” hoặc tro lá tra bồ đề cho đến khi chiếc vòng ánh lên sắc đen bóng như gương.

Ngoài vòng tay, nghề huyền còn tạo ra nhiều món đồ tinh xảo khác như chuỗi hạt, nhẫn, bông tai, ống điếu, tượng, cán viết, đồ dằn giấy..., mỗi món đều mang một nét đẹp giản dị nhưng đầy cá tính, đậm chất Á Đông.