[VIETKINGS-TOPPLUS] Lồng đèn Hội An (Đà Nẵng) – Hành trình tìm kiếm và đề cử TOP 100 quà tặng lưu niệm của 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.41)

Nghề làm lồng đèn đã có mặt ở Hội An khoảng từ thế kỷ 17 với đặc thù là trung tâm giao thương, hội tụ, đan xen nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc và cả phương Tây. Tập quán sử dụng lồng đèn trong các dịp hiếu hỷ, lễ Tết… đã lan tỏa không chỉ trong các gia đình ngoại kiều mà cả người bản địa, cho đến tận ngày nay. Từ năm 1998, thị xã Hội An đã chủ trương xây dựng thương hiệu “Đêm rằm phố cổ”, vận động nhân dân và đình, chùa treo đèn lồng thay ánh đèn điện, dần trở thành sản phẩm du lịch độc đáo và góp phần không nhỏ phát triển nghề sản xuất đèn lồng.

Hội An được coi là cái nôi của đèn lồng thuần Việt, bởi nguyên liệu và kỹ thuật chế tác khác biệt so với nhiều nước cũng có văn hóa đèn lồng như Trung Quốc, Nhật Bản, Thái-lan… Nếu đèn lồng nước bạn chủ yếu bọc bằng giấy hoặc ni-lông nên thường dễ rách và dễ cháy, thì đèn lồng của Hội An được bọc bằng vải (lanh, gấm, lụa), rất bền và sặc sỡ. Ở Hội An, Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba được nhiều người biết đến bởi ông có công lớn trong việc phục chế và cải tiến chiếc đèn lồng truyền thống, sáng tạo ra loại khung đèn có thể xếp gọn, thuận tiện cho việc đóng gói, vận chuyển. Tiếp sau ông, nhiều người thợ đèn lồng tâm huyết khác cũng đã dày công nghiên cứu, thử nghiệm để sản phẩm thủ công mỹ nghệ này ngày càng tinh xảo, bắt mắt hơn. 

Nhìn những chiếc đèn lồng tre mộc mạc và bình dị được làm nên bởi hai nguyên liệu chính là tre và vải bọc nhưng mấy ai thấy hết được sự kỳ công từ quá trình chuẩn bị nguyên liệu cho đến quy trình sản xuất đèn lồng. Tre làm đèn lồng phải là loại tre già còn tươi, để đảm bảo độ bền và tránh mối mọt, người thợ phải nấu tre rồi ngâm 10 ngày trong nước muối, tiếp đến phơi khô, vót thành từng nan mỏng tùy theo mỗi loại đèn. Vải bọc phải là vải xoa hoặc lụa tơ tằm, tùy theo màu sắc của vải mà đèn sẽ mang những ánh sáng khác nhau. Quy trình làm đèn lồng gồm hai công đoạn chính: làm khung tre và bọc vải. Trước tiên những nan tre sẽ được gắn vào hai vòng gỗ để định hình khung và được kết nối bởi những sợi dây dù. Vải được cắt trước thành mảnh theo kích thước của đèn sau đó được dán lên những nan khung đã được bôi keo và được cắt tỉa những phần dư thừa. Để hoàn thành, chiếc đèn lồng sẽ được vẽ hay trang trí và cuối cùng là gắn chuôi vào để hoàn thiện sản phẩm.

Những nghệ nhân chẻ tre ra thành từng thanh nhỏ, gắn kết nhau vào 2 đầu bằng gỗ để tạo khung lồng đèn.

Trước khi ghép những thanh tre thành khung lồng đèn, những người thợ lành nghề đục lỗ nhỏ ở hai đầu, sau đó cho vào máy tiếp tục mài dũa.

Khi những thanh tre đã đảm bảo chất lượng, người thợ sẽ xâu dây thép xuyên qua những thanh tre ghép thành từng bộ tương ứng với số thanh tre trên một lồng đèn.

Nghệ nhân gắn thêm thanh sắt nối hai đầu lồng đèn, cũng là phần để treo lồng đèn khi hoàn thiện. Thanh sắt này có "gờ" khoá hai đầu, giữ cho lồng đèn cố định khi trang trí hoặc gập lại khi không sử dụng.

Sau đó, người thợ sẽ làm công đoạn tiếp theo, dùng dây cước hoặc chỉ gắn kết từng thanh khung lồng đèn cho đảm bảo khoảng cách, chiếc lồng đèn trở nên chắc chắn nhất.

Dán vải lên lồng đèn là một trong số các công đoạn cuối cùng cho ra sản phẩm hoàn thiện. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo tay của người thợ.

Lồng đèn Hội An được đánh giá là mang những giá trị tạo hình, thẩm mỹ và văn hóa thuần Việt gồm có 9 kiểu dáng gồm các loại đèn hình tròn, bát giác, lục giác, hình trái bí, củ tỏi, hình thùng, hình quả đu đủ, hình bánh ú, hình dù… Ngoài ra còn có những chiếc đèn lồng kéo quân, hình hoa sen, hình rồng với đủ màu sắc.

Đèn lồng Hội An ngày nay không chỉ phô diễn màu sắc, hình dáng mà còn được biến tấu với nhiều kiểu như thêu ren gắn với biểu tượng, di tích văn hóa, lịch sử, thêu chữ thư pháp mang nét đẹp văn hóa truyền thống Việt đến với mọi gia đình, đặc biệt là du khách quốc tế. Hiện nay, Hội An có hơn 30 xưởng sản xuất, hơn 200 cơ sở kinh doanh đèn lồng. Du khách có thể tham quan quy trình sản xuất lồng đèn tại xưởng, mua hoặc tự tay làm lồng đèn cùng với những người thợ và mang về như món quà kỷ niệm cho bạn bè, người thân.