Chùa Ngọc Hoàng (Thành phố Hồ Chí Minh) – TOP 20 cổ tự thu hút du khách chiêm bái tại Việt Nam (P.17)

Tọa lạc ngay tại Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh, nhưng chùa Ngọc Hoàng lại an lành và yên tĩnh, khoác lên mình một vẻ đẹp riêng của sự trầm mặc nhuốm màu thời gian.

Chùa Ngọc Hoàng được xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ XX, do một người tên Lưu Minh với pháp danh là Lưu Đạo Nguyên người Quảng Đông, Trung Quốc xây dựng. Ban đầu vốn là điện thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, được Lưu Minh sử dụng vừa là nơi  thờ phượng, vừa làm nơi họp kín để lên kế hoạch lật đổ nhà Mãn Thanh. Về sau năm 1982, điện thờ được Hòa thượng Thích Vĩnh Khương tiếp quản, kể từ đó điện thờ này thuộc quyền quản lý của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Đến năm 1984, điện Ngọc Hoàng được đổi tên thành Phước Hải Tự nhưng người dân vẫn quen gọi là chùa Ngọc Hoàng vì khu chánh điện là nơi thờ Ngọc Hoàng theo tín ngưỡng của người Trung Hoa. 

Theo nhận định của học giả Vương Hồng Sển, Lưu Đạo Nguyên tuân theo đạo Minh Sư, thường thực hiện ăn chay, đóng góp tiền để xây dựng chùa, và sử dụng ngôi chùa như một nơi thờ phụng cũng như là một hội kín nhằm mục đích lật đổ chính quyền Mãn Thanh. Học giả Vương Hồng Sển cũng cho rằng chùa được khởi công vào năm 1905 và hoàn thành vào năm 1906. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng chùa có thể đã được thành lập từ năm 1900.

Sau nhiều lần trùng tu và bảo tồn vào các năm 1943, 1958, 1985 và 1986, chùa Ngọc Hoàng vẫn giữ được nét kiến trúc độc đáo và rực rỡ. Ngày nay, dù nằm giữa trung tâm TP. HCM, nhưng chùa vẫn giữ được sự yên bình và tĩnh lặng. Tính đặc biệt của chùa Ngọc Hoàng là sự phối hợp tinh tế giữa các yếu tố Đạo giáo và Phật giáo. Ngôi chùa có tổng cộng khoảng 300 tượng thờ, bao gồm cả các đối tượng thờ tự của cả hai tín ngưỡng. 

Là một ngôi chùa cổ, làm theo kiểu đền chùa Trung Hoa mang mô típ trang trí rực rỡ, nên chùa Ngọc Hoàng được xây bằng gạch, mái lợp ngói âm dương, trang trí bờ nóc, góc mái bằng nhiều tượng gốm màu. Trong chùa mỗi một bộ phận kiến trúc lớn nhỏ đều cứng cáp, có sức chịu đựng lớn nhưng hình dáng lại vô cùng trang nhã, phối hợp thêm sự đối xứng giữa các kiến trúc vì vậy khi nhìn tổng thể ngôi chùa sẽ vẫn tìm thấy sự nhẹ nhàng, uyển chuyển dưới nhiều tầng mái nặng nề, đồ sộ. Các tác phẩm nghệ thuật: tranh thờ, tượng thờ, bao lam, liễn đối, hương án… chế tác bằng các chất liệu: gỗ, gốm, giấy bồi, cũng được sử dụng nhiều trong chùa. Họa tiết sử dụng chủ yếu cho lối kiến trúc này lấy từ các điển tích Trung Quốc, thông qua cách điệu hóa cho ra đời những tấm thêu trên mặt gỗ đầy tinh xảo.

Nơi đây có tổng diện tích khoảng 2.300m2 và được xây dựng theo kiểu đền chùa Trung Hoa với mô típ trang trí rực rỡ.

Bờ nóc, góc mái được bằng nhiều tượng gốm màu.  

Ngay sau cổng tam quan là khuôn viên của chùa, có miếu thờ thần Hộ Pháp và các hồ lớn và nhỏ với nhiều loài cá và rùa được phóng sinh. Khi đến chùa để cầu nguyện, người ta thường phóng sinh các loài vật tùy thuộc vào nguyện vọng của mình. Ví dụ, thả cá chép vàng hoặc chép đỏ thường được coi là cầu tài lộc và làm ăn phát đạt; cá trê thì được coi là biểu tượng của sức khỏe và giải quyết các khó khăn; cá rô bí hay ba ba thường được thả để cầu vượt qua các khó khăn trong cuộc sống; việc phóng sinh chim thường được coi là cầu siêu cho người đã qua đời, và phóng sinh rùa thường là để cầu được con cái.

Toàn bộ kiến trúc của chùa Ngọc Hoàng được chia thành ba khu vực, bao gồm gian giữa cùng với các khu vực bên trái và bên phải, mỗi khu vực là một tác phẩm kiến trúc độc đáo mang đậm dấu ấn của thời xưa. Khu vực giữa là lớn nhất, bao gồm tiền điện, trung điện và chánh điện.

Phía bên trái có ba điện thờ, với điện thứ nhất thờ nhị vị Song Án, Mã Tướng Quân, Thần Hoàng, Lỗ Ban và Thái Tuế. Điện thứ hai thờ Thập Điện Diêm Vương với 10 bức tượng gỗ tái hiện 10 cửa địa ngục, mỗi bên đều có 5 bức. Điện thứ ba thờ Ông Tơ - Bà Nguyệt, Kim Hoa Thánh Mẫu cùng với 12 bà mụ và 13 đức thầy.

Phía bên phải có nhà nghỉ và điện thờ Phật Bà. Trong điện thờ Phật Bà có một bậc thang gỗ dẫn lên điện Quán Âm. Ngoài việc thờ Quán Âm Bồ Tát, còn có việc thờ Đạt Ma Tổ Sư, Quan Thánh Đế Quân, thần Hộ Pháp và tổ Lưu Minh. Trên ban thờ chính của Quán Âm Bồ Tát, có một bức hoành "Tiên Phật Nho Tông" (được tạo năm 1905) thể hiện sự kết hợp giữa các tư tưởng của Tam Giáo.

Trong khu vực giữa, bên trái là tiền điện thờ thần Thổ Địa và bên phải là tiền điện thờ thần Môn Quan. Trung điện thờ Phật Dược Sư, với tượng Phật duy nhất được tạo bằng gỗ, được đặt trong một lồng kính. Hai bên của trung điện có hai tượng Thanh Long Đại Tướng và Phục Hổ Đại Tướng được làm bằng giấy bồi.

Chính điện là nơi thờ tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế, với thiên binh và thiên tướng đứng canh. Tượng Ngọc Hoàng được tạo bằng giấy bồi, cao hơn 3 mét, ngồi trên một bệ cao gần 1 mét, đội mũ bình thiên và cầm lịnh tiễn. Đây là pho tượng ngồi lớn nhất trong chùa, được sơn vàng son thếp, với kỹ thuật tinh xảo. Xung quanh còn có nhiều tượng nhỏ khác, bao gồm Nam Tào, Bắc Đẩu, Hoa Đà Tiên Sư, Tề Thiên Đại Thánh, Quan Thánh Đế Quân, thần Nhật Nguyệt, Long Mẫu Nương Nương, Thái Ất Chân Nhân... Bên phải của chính điện là ban thờ Ngọc Hoàng, cung Thuỷ Nguyệt thờ Phật Chuẩn Đề, biểu tượng sự kết hợp tinh tế giữa Đạo giáo và Phật giáo. Phía bên trái là ban thờ Huyền Thiên Bắc Đế, với tư thế ngồi, chân phải đạp lên con rùa và chân trái đạp lên con rắn, tượng trưng cho việc trấn áp yêu quái và tà ma.

Đặc biệt, chùa Ngọc Hoàng là ngôi chùa duy nhất ở Việt Nam có những bức tượng cổ bằng giấy bồi công phu, tinh tế đến từng chi tiết nhỏ cả về dáng điệu, nét mặt, … phản ánh nhiều biểu cảm khác nhau, thể hiện cho một cuộc họp mặt của các vị thần thánh về chầu Ngọc Hoàng. Trải qua cả trăm năm nhưng các pho tượng bằng giấy này vẫn còn giữ nguyên vẹn dáng hình uy nghiêm ban đầu.

Trong chùa còn có nhiều đối tượng thờ khác, bao gồm các tượng của Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian của người Hoa như Phật Thích Ca, Đại Thế Chí Bồ Tát, Địa Tạng Vương Bồ Tát, thần Thiên Lôi, Tư Mạng Sứ Quân, Hoạt Vô Thường, Dẫn Hồn Tiên, thần Hà Bá... Tổng cộng có khoảng 300 tượng thờ, mỗi pho tượng đều được chế tác từ gỗ và điêu khắc tinh xảo.

Với những tín ngưỡng tốt đẹp mang dấu ấn người Hoa, cùng lối kiến trúc nghệ thuật độc đáo của dân tộc, chùa Ngọc Hoàng sẽ luôn là một điểm đến tâm linh thu hút nhiều du khách tìm đến trải nghiệm cũng như sẽ lan rộng nhiều điều tốt đẹp cho du khách thập phương. Năm 1994, Chùa Ngọc Hoàng đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.