Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) – TOP 20 cổ tự thu hút du khách chiêm bái tại Việt Nam (P.3)

Tên gọi chùa Bút Tháp có từ năm 1876 khi vua Tự Đức qua đây, thấy một ngọn tháp bằng đá xanh, cao vút có hình dáng tựa một cây bút viết lên trời liền gọi tên là Bút Tháp. Trên chữ của chùa là Ninh Phúc Tự, nằm ở bên đê hữu ngạn sông Đuống, thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nhân dân trong vùng còn gọi là chùa Nhân Tháp do có nhiều chim nhạn đến làm tổ trên tháp. Tương truyền, chùa có từ đời vua Trần Thánh Tông (1258-1278). Trải qua bao thăng trầm của lịch sử với nhiều lần tu sửa, chùa có quy mô kiến trúc như hiện nay là do hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc và con gái là công chúa Lê Thị Ngọc Duyên tôn tạo. 

Toàn bộ không gian kiến trúc chùa được chia làm 3 phần. Phần đầu gồm tam quan và gác chuông hoàn toàn mở, được coi là nơi chúng sinh có thể tiếp cận với Đạo. Phần 2 là một không gian khép kín chặt chẽ, khuôn phép, dành cho quá trình tu hành. Phần 3 là hệ thống tháp xá ly, thoát ra ngoài khuôn viên, vươn cao, thể hiện sự thoát tục. Quy mô của các kiến trúc có nhịp điệu thăng trầm, có lúc bình lặng, có lúc nhấp nhô lại có những điểm nhấn nhá vút cao, tạo nên một bản nhạc không lời bằng kiến trúc về kiếp người tưởng chừng như vô tình và hữu ý.

Mái đao cong vút chùa Bút Tháp

Kiến trúc chùa gần như vẫn còn giữ nguyên vẹn, mang nét cổ kính

Điểm đặc biệt với các ngôi chùa khác là không gian chuyển tiếp giữa thượng điện được coi là cõi Phật tới hậu đường được coi là cõi Phật tới hậu đường được coi là thế giới của người tu hành là chiếc cầu đá cong dài 4m gồm 3 nhịp vắt qua hồ sen. Hai bên cầu có 12 bức phù điêu đá chạm muông thú, hoa lá sinh động đầy ngẫu hứng. 

Một công trình bằng đá khác được coi là biểu tượng của chùa Bút Tháp, đó là tháp Báo Nghiêm. Đây là nơi thờ Thiền sư Chuyết Chuyết - người có công lớn xây dựng chùa. Tòa tháp trông như một cây bút gồm 5 tầng với chiều cao 13,05 mét, tầng đáy rộng với mái hiên nhô ra, bốn tầng trên gần giống nhau, năm góc của 5 tầng có 5 quả chuông nhỏ. Xung quanh tháp được trang trí hoa văn sinh động và độc đáo. Lòng tháp có một khoang tròn đường kính 2,29 mét. Tầng dưới cùng của tháp có 13 bức chạm đá, chủ yếu là hình các con thú. Tháp thể hiện tài ghép đá và nghệ thuật điêu khắc tuyệt vời của người thợ Việt Nam xưa.

Tháp Báo Nghiêm được xây dựng năm 1647 thời vua Lê Chân Tông, cửa chính quay về hướng Nam đề dòng chữ “Báo Nghiêm Tháp” ngay tại thân của công trình. Lùi về phía sau tháp chúng ta sẽ thấy thêm Tôn Đức cao 11m đặt xá lị vị tổ thứ hai của chùa. Tháp được xây dựng cũng vào thế kỷ 17 với 4 mặt được bít kín đá. Thời gian trước, người ta đã tìm được 2 cuốn sách đồng cổ, viết/khắc kinh Phật ngay trong lòng tháp. 

Bên cạnh giá trị lịch sử, kiến trúc, hiện trong chùa còn lưu giữ bốn Bảo vật Quốc gia: Tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay được Thủ tướng Chính phủ công nhận năm 2012 và 3 Bảo vật được công nhận tháng 1-2021 là: Tượng Tam thế, Tòa Cửu phẩm Liên Hoa (còn gọi Cối kinh) và Hương án.

Pho tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay cao 3,7m, ngang 2,1m, có 11 đầu, 46 tay lớn và hơn 900 tay nhỏ, dài ngắn khác nhau. Bức tượng đặt trong Thượng điện được đánh giá là tuyệt phẩm điêu khắc. Với nghìn con mắt và nghìn cánh tay, Phật bà như nhìn thấu vũ trụ, vươn tới những cõi xa xăm diệt tà, giúp đời, giúp đạo.

Những chi tiết nhỏ đều được chăm chút tỉ mỉ.

Nằm cạnh bức tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay là hệ thống ba pho tượng Tam thế. Các nghệ nhân đã chú ý tạc tượng với khuôn mặt phúc hậu, thanh thoát, song vẫn lộ vẻ sang quý. Bộ tượng mang ý nghĩa tâm linh to lớn, thể hiện sự phát triển nghệ thuật tạo hình điêu khắc Phật giáo ở vùng châu thổ Bắc Bộ. Qua hình thức biểu hiện, trang trí của bộ tượng này, vừa tạo cho người xem, người hành lễ bước gần hơn với thế giới Phật giáo, đồng thời cũng tạo cho con người ta cảm nhận về vẻ đẹp của mỹ thuật Phật giáo - điều độc đáo mà các bộ tượng Tam thế Phật khác không có được

Đặc biệt, du khách đều thấy ngạc nhiên trước vẻ đẹp của tòa Cửu phẩm liên hoa vừa độc, vừa lạ. Tòa có hình tháp bát giác, cao 7,8m xếp 9 tầng theo kiểu tòa sen được đặt ở chính giữa lòng nhà tòa Tích thiện am, thể hiện 9 kiếp tu của đức Thích Ca Mâu Ni. Chín tầng Cối kinh tạc hàng trăm tượng Phật, hoa lá, chim muông, tập trung chủ đề khuyến thiện trừ ác, giới thiệu hành trang các vị tổ Thiền tông, các đại sư, các cấp độ thăng hoa trên đường lên cõi Niết bàn. Tòa Cửu phẩm liên hoa là tháp gỗ 8 mặt, 9 tầng, được đỡ bởi các hàng chấn song con tiện. Tám mặt của 9 tầng có gắn phù điêu gắn với Phật giáo. Tòa Cửu phẩm liên hoa chùa Bút Tháp được xem như một loại cối kinh. Các tầng của tháp dưới con mắt của Phật giáo là tiêu biểu cho những khoảng của vũ trụ được xếp bậc lên nhau. Đó là thế giới của chư thiên, Phật, Bồ Tát. Các tầng bậc đó được xem như những thang bậc của ý thức, sự giác ngộ. Tòa Cửu phẩm liên hoa phản ánh đặc trưng của Phật giáo Việt Nam là sự kết hợp chặt chẽ giữa các yếu tố Thiền-Tịnh-Mật (phương pháp tu của đạo Phật) trong thế kỷ XVII.

Tòa Cửu phẩm liên hoa (còn được gọi Cối kinh) được đặt chính giữa trong Tích thiện am, là kiến trúc đặc biệt nhất của chùa Bút Tháp. Được kết cấu theo kiểu chồng diềm, với hàng cột ở giữa cao, to, chạy suốt từ tầng 1 lên tầng 3, các vì kèo được làm theo kiểu chồng rường, những đầu đao của 3 tầng mái cong vút.

Chùa Bút Tháp còn lưu giữ gần 100 pho tượng gỗ tạc trong nhiều tư thế đứng, ngồi, quỳ với nét mặt sinh động, biểu hiện nội tâm sâu sắc với ý nghĩa Phật giáo cao cả. Cùng với điêu khắc gỗ, chùa Bút Tháp còn có trên 50 bức chạm đá phong phú hình chim thú, hoa, cây... đường nét, hình khối rõ ràng, không cầu kỳ nhưng rất tinh tế.

Với những giá trị độc đáo, chùa Bút Tháp được Bộ Văn hóa-Thông tin xếp hạng Di tích Quốc gia từ năm 1962, đến năm 2013 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Chiều dài lịch sử chùa Bút Tháp đã lắng đọng nhiều điều, người xưa đã để lại cho chúng ta một công trình kiến trúc tuyệt mỹ, một kho tàng  di sản phong phú, chứa đựng triết lý nhân sinh của đời người. Hiện nay, di tích quốc gia đặc biệt chùa Bút Tháp không chỉ là nơi gìn giữ những giá trị quý báu ấy mà còn là điểm đến thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách, học giả tìm hiểu về lịch sử văn hóa vùng Kinh Bắc xưa.