[VIETKINGS-TOPPLUS] Bánh gai Chiêm Hóa (Tuyên Quang) – Hành trình tìm kiếm và đề cử TOP các đặc sản quà tặng của 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.25)

Món bánh gai Chiêm Hóa là sản phẩm đặc trưng của địa phương, mang đậm nét văn hóa của người Tày. Bánh được tạo ra từ nguyên liệu sẵn có tại địa phương được lựa chọn kĩ càng như: Gạo nếp cái hoa vàng, lá gai, thịt lợn và nhân đỗ xanh, gói bằng lá chuối khô theo phương pháp cổ truyền tạo nên chất lượng thơm ngon và đặc trưng của vùng quê Chiêm Hóa.

Nghề làm bánh gai tại Chiêm Hóa hình thành từ những năm 1940 ở thị trấn Vĩnh Lộc. Ban đầu chỉ có 1-2 hộ gia đình làm bánh vào những dịp đặc biệt như lễ, Tết để dâng cúng tổ tiên, biếu, tặng người thân. Sau này, các hộ gia đình truyền lại nghề cho con cháu, lâu dần nhiều hộ trong thị trấn học theo, lưu giữ thành nghề truyền thống.

Để làm ra được chiếc bánh ngon, đạt tiêu chuẩn đòi hỏi người làm bánh phải tỉ mỉ và tinh tế, có những thao tác thành thạo, điêu luyện trong từng công đoạn. Bánh gai được làm từ lá gai, gạo nếp, đỗ xanh, dừa tươi, mứt bí, hạt sen, dầu chuối, mỡ lợn. Thời gian làm một mẻ bánh hoàn chỉnh mất khoảng 7 giờ đồng hồ. Muốn có chiếc bánh thơm ngon, gạo nếp nhất định phải là loại nếp cái hoa vàng, hạt tròn mẩy, được đãi sạch rồi ngâm với nước lạnh qua đêm sau đó để ráo nước và xay thành bột. Lá gai được coi là linh hồn của chiếc bánh. Lá gai ngon phải là loại lá to, bánh tẻ đem phơi khô tước bỏ hết gân, thái nhỏ đem luộc rồi vắt kiệt nước, xay nhuyễn trộn với bột và mật mía làm vỏ bánh. Nhân bánh cũng được chuẩn bị công phu không kém, mỡ lợn được muối bằng đường thật khéo, sao cho mỡ không còn ngấy, có độ giòn như mứt bí. Hạt sen chế biến sao cho mỗi hạt đều mềm và không bị nát, còn nguyên hương vị. Điểm đặc biệt nhất của bánh gai Chiêm Hóa còn ở cách ướp mỡ lợn với đường. Người Tày dùng loại mỡ khổ (mỡ đầu mông), thái hạt lựu, ướp đường 3 ngày giúp nhân bánh trong và ngon hơn, ăn nhiều không bị ngấy.

Bánh được nặn tròn, rắc vừng ở ngoài, sau đó gói trong lá chuối. Chính lớp vừng thơm bùi đã tạo nên hương vị riêng biệt cho món bánh gai Chiêm Hóa nổi danh. Điểm đặc biệt nữa, bánh gai ở Chiêm Hóa được gói thành cặp chứ không gói 1 cái như ở các nơi khác. Bánh gai chín được vớt ra, để ráo nước. Mặt ngoài của lá chuối se lại, vẫn giữ được màu bàng bạc chứ không chuyển màu sậm đỏ như bánh ở nhiều nơi khác.

Khi ăn bánh, ai cũng sẽ thích thú với vị ngọt mà thanh, vị ngậy mà không ngán, lại dẻo mịn từ vỏ bánh đến mềm xốp của nhân bánh. Sự hòa quyện của lá gai và mùi thơm của gạo nếp với lá chuối khô tạo nên hương vị rất đặc trưng của bánh gai. Bánh có thể để được 3 - 4 ngày trong nhiệt độ thường, ở nhiệt độ lạnh như tủ lạnh thì thì có thể để được 7 – 9 ngày.

Năm 2017 sản phẩm bánh gai Chiêm Hóa được công nhận đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Đến năm 2020 sản phẩm đã được UBND tỉnh công nhận là sản phẩm OCOP cấp tỉnh, đạt 4 sao.  Hiện nay bánh gai là một sản phẩm ẩm thực, du lịch độc đáo; đã được Chiêm Hóa chọn là sản phẩm chủ lực của địa phương. Cùng với sự nỗ lực của địa phương, những người làm nghề vẫn miệt mài duy trì, gìn giữ để bánh gai trở thành thứ quà quê thơm ngon, độc đáo riêng có.